Kształtowanie się pojęcia odruchu w XVII i XVIII wieku

Georges Canguilhem bada, jak w XVII i XVIII wieku kształtowało się pojęcie odruchu. Nie przedstawia jego historii jako prostego ciągu odkryć prowadzących do jednej definicji. Pokazuje raczej sieć eksperymentów, sporów i zmian języka, dzięki którym można było opisać zależności między układem nerwowym, mięśniami i mimowolnymi ruchami organizmów.

Autor analizuje prace uczonych takich jak Thomas Willis, Albrecht von Haller, Johann August Unzer i Jiří Procháska. Śledzi, jak obserwacje fizjologiczne łączyły się z szerszymi założeniami dotyczącymi życia, czucia i ruchu. Ważnym punktem odniesienia jest odziedziczona po Kartezjuszu mechanistyczna wizja organizmu, lecz Canguilhem pokazuje również stanowiska, które nie pozwalały sprowadzić żywego ciała do układu biernie reagujących części.

Książka rekonstruuje drogę od pierwszych prób wyjaśniania reakcji nerwowo-mięśniowych do nowożytnych teorii ruchów niezależnych od świadomej woli. Zwraca uwagę na to, że to samo słowo mogło oznaczać odmienne zjawiska w różnych systemach wiedzy, a późniejsza definicja nie powinna być automatycznie narzucana wcześniejszym badaczom. Pojęcie odruchu powstaje tu na przecięciu anatomii, fizjologii, biologii i filozofii.

Monografia jest zarazem studium z historii nauki i epistemologii historycznej. Jej tematem pozostaje nie tylko to, kto i kiedy opisał konkretną reakcję, ale także w jaki sposób nauka tworzy pojęcia zdolne porządkować wyniki doświadczeń. Analiza ujawnia, dlaczego sformułowania odruchu nie można przypisać jednej osobie ani jednemu przełomowemu eksperymentowi. Spór o mechanizm i swoistość życia staje się przykładem tego, jak wiedza biologiczna rozwija się przez przekształcanie problemów, a nie wyłącznie przez gromadzenie kolejnych faktów.