Icchok Kacenelson. Bard w szeolu

Icchok Kacenelson jest znany przede wszystkim jako autor jednego utworu – „Dos lid fun ojsgehargetn jidiszn folk”, czyli „Pieśni o zamordowanym żydowskim narodzie”, która należy do kanonu literackich świadectw Zagłady. Liczący około 900 wersów poemat powstał w obozie internowania w Vittel we Francji, gdzie poeta spędził ostatni rok życia. Następnie Kacenelson został przewieziony do obozu przejściowego w Drancy, a stamtąd do Auschwitz, gdzie wkrótce po selekcji zginął w komorze gazowej razem z najstarszym synem. Pieśń bywa nazywana epitafium – szczególnym nagrobkiem dla wymordowanych Żydów europejskich.

Poeta urodził się w 1886 roku w Kareliczach niedaleko Mińska, a dorastał w Łodzi. Pracował tam jako nauczyciel, założył szkołę, pisał sztuki w jidysz i po hebrajsku oraz prowadził zespół teatralny występujący w Polsce i na Litwie. Po wybuchu wojny znalazł się w getcie warszawskim, gdzie prowadził tajne nauczanie żydowskich dzieci. Jego żona i dwóch synów zostali wywiezieni do Treblinki i tam zamordowani. Z ocalałym synem opuścił getto dzięki fałszywym paszportom Hondurasu, a po aferze Hotelu Polskiego obaj trafili do Vittel. Niemcy przetrzymywali tam obywateli państw alianckich i neutralnych, których zamierzali wykorzystać przy wymianie jeńców. W obozie Kacenelson prowadził po hebrajsku dziennik, a Pieśń napisał w jidysz. Zginął w Auschwitz 1 maja 1944 roku.

Książka jest pierwszym z trzech zaplanowanych tomów poświęconych Pieśni, podsumowujących wieloletni projekt badawczy dwojga autorów. Ma charakter wprowadzający: pokazuje, jak Kacenelson stał się bardem zamordowanego żydowskiego narodu i elegikiem świata kultury jidysz. Kolejne tomy mają dotyczyć języka i formy poematu, jego powojennych dziejów oraz recepcji w innych językach.

Współpraca autorów rozpoczęła się od rozmów o niemieckim przekładzie poematu autorstwa Wolfa Biermanna, niemieckiego barda i poety. Przekład ten, wydany w 1994 roku, stanowi najważniejszy przełom w światowej recepcji utworu. Stał się w Niemczech wydarzeniem kulturalnym i politycznym, również dlatego, że w poemacie Kacenelson ostro ocenił cały naród niemiecki.

Andrzej Pawelec pracuje w Instytucie Filologii Angielskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie zajmuje się filozofią, teorią języka i przekładem. Jest autorem między innymi książek „Znaczenie ucieleśnione” i „Metafora pojęciowa a tradycja”. Magdalena Sitarz pracuje w Instytucie Filologii Germańskiej tej samej uczelni. Wykłada literaturę niemieckojęzyczną i bada literaturę oraz kulturę jidysz XX wieku. Wydała między innymi podręcznik języka jidysz, studium przysłów jidyszowych i polskich oraz monografię prozy Szolema Asza. Od lat wspólnie badają Pieśń Kacenelsona, jej przekłady i recepcję.