Historia dzieciństwa

Philippe Ariès (1914–1984), francuski historyk zajmujący się dziejami rodziny i postaw wobec śmierci, uchodzi za badacza, który uczynił dziecko pełnoprawnym tematem badań historycznych. Jego praca o dziecku i życiu rodzinnym w czasach ancien régime'u ukazała się we Francji w 1960 roku i należy do najczęściej przywoływanych dzieł w historii społecznej. Polski przekład ukazuje się w pełnej, nieskróconej wersji, obejmującej także obszerną część poświęconą dziejom edukacji.

Zasadnicza teza książki głosi, że dzieciństwo nie jest naturalnym, biologicznie danym etapem życia, lecz konstrukcją społeczną stosunkowo niedawnego pochodzenia. Według autora średniowiecze nie wyodrębniało jeszcze dzieciństwa ani wieku młodzieńczego, a dzieci mniej więcej od siódmego roku życia wchodziły w świat dorosłych. Życie rodzinne oparte na bliskości i więzi uczuciowej miało ukształtować się dopiero w kolejnych stuleciach, zwłaszcza od XVII wieku.

Swoje wnioski Ariès opiera na bogatym materiale historycznym i ikonograficznym. Pokazuje, jak zmieniał się sposób postrzegania najmłodszych, i wiąże to z rosnącym znaczeniem edukacji: wraz z odkryciem dziecka coraz więcej dzieci trafiało do szkół, co miało daleko idące skutki dla całej cywilizacji. Autor przekonuje, że brak silnej więzi emocjonalnej z dzieckiem i wspólnotowy charakter dawnego życia rodzinnego nie wynikały z ułomności ludzkiej natury, lecz miały konkretne historyczne uwarunkowania.

Teza Ariès'a od początku budziła spory. Krytycy kwestionują twierdzenie, że średniowiecze nie znało pojęcia dzieciństwa, i zarzucają autorowi odczytywanie przeszłości przez pryzmat współczesnych wyobrażeń. Mimo tych zastrzeżeń książka pozostaje punktem odniesienia dla historyków i socjologów badających rodzinę.