Herezja. Jezus Chrystus i inni synowie Boga

Catherine Nixey, dziennikarka i autorka książki „Ciemniejący wiek”, przygląda się w tej publikacji różnorodności wczesnego chrześcijaństwa. Punktem wyjścia jest obserwacja, że cztery Ewangelie kanoniczne, które ukształtowały zachodnią kulturę i sposób myślenia, nie były jedynymi tekstami opowiadającymi o Jezusie. W pierwszych wiekach po jego śmierci powstało wiele innych pism, a wyobrażenia o tym, kim był i jaką rolę odegrał, znacznie się od siebie różniły.

Autorka przywołuje między innymi apokryficzne Ewangelie dzieciństwa przypisywane Tomaszowi i Jakubowi oraz Dzieje Tomasza, w których Jezus bywa przedstawiany w sposób odbiegający od obrazu utrwalonego w tradycji. Opisuje też innych cudotwórców, uzdrowicieli i postaci uznawane za synów bożych, czego przykładem jest Apoloniusz z Tiany, znany z trzeciowiecznego żywotu, a także świadectwa zachowane w papirusach magicznych.

Nixey omawia również poglądy pogańskich krytyków chrześcijaństwa, takich jak Celsus i Porfiriusz, oraz losy tekstów uznanych za niepożądane. Przedstawia przykłady palenia ksiąg w czasach rzymskich i chrześcijańskich, sięgając aż do kościelnego indeksu ksiąg zakazanych, a także wydarzenia późniejsze, w tym krucjatę przeciwko albigensom i dzieje manichejczyków oraz mandejczyków.

Zasadniczą tezą książki jest przekonanie, że wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa alternatywne opowieści i postaci były wypierane, a sprzeciw tłumiony. Autorka nawiązuje przy tym do greckiego źródłosłowu słowa herezja, oznaczającego wybór, i przekonuje, że obraz świata utrwalony przez jedną dominującą opowieść mógł wyglądać zupełnie inaczej.