Gottland

„Gottland” to zbiór reportaży Mariusza Szczygła o Czechach i Czechosłowacji w XX wieku, wydany po raz pierwszy w 2006 roku. Książka przyniosła autorowi rozpoznawalność daleko poza Polską: została przełożona na wiele języków i wyróżniona między innymi Europejską Nagrodą Książkową oraz Nike Czytelników. Uchodzi za jedną z najważniejszych pozycji polskiej szkoły reportażu ostatnich dekad i za punkt wyjścia późniejszych czeskich książek Szczygła.

Autor nie pisze systematycznej historii kraju. Zamiast tego opowiada o pojedynczych ludziach, których biografie zetknęły się z wielką polityką: z kapitalizmem pierwszej republiki, niemiecką okupacją, stalinizmem, Praską Wiosną, okresem tak zwanej normalizacji i z czasem po aksamitnej rewolucji. Z tych życiorysów układa się obraz społeczeństwa, które kolejne reżimy zmuszały do wyborów między przystosowaniem a sprzeciwem.

Zbiór otwiera opowieść o Tomášu Bacie, producencie obuwia, który w Zlínie zbudował nie tylko fabrykę, ale całe miasto podporządkowane swojej wizji. Zakład organizował pracownikom pracę, mieszkanie, naukę i wypoczynek, a zarazem ściśle ich kontrolował. Szczygieł pokazuje ten eksperyment jako przykład nowoczesności, która fascynuje rozmachem i jednocześnie budzi niepokój.

Kolejne teksty dotyczą ludzi kultury. Lída Baarová, gwiazda przedwojennego kina, związała się z Josephem Goebbelsem i po wojnie płaciła za to do końca życia. Rzeźbiarz Otakar Švec zaprojektował gigantyczny pomnik Stalina, który stanął nad Pragą, i odebrał sobie życie, zanim monument odsłonięto. Piosenkarka Marta Kubišová, której utwór stał się hymnem 1968 roku, na dwadzieścia lat dostała zakaz występów, a jej nagrania usunięto z archiwów. Pisarz Eduard Kirchberger pod presją władzy stworzył siebie na nowo jako Karel Fabián.

Tytuł pochodzi od nazwy muzeum poświęconego Karelowi Gottowi, najpopularniejszemu czeskiemu piosenkarzowi. Jego kariera, trwająca nieprzerwanie mimo zmian ustrojowych, służy autorowi do namysłu nad tym, czym była codzienna ugoda z systemem i dlaczego tak wielu ludzi ją zawierało. Obok artystów, którzy podpisywali lojalne deklaracje, pojawiają się ci, którzy odmówili, i ci, których złamano.

W książce znalazły się też portrety mniej znane polskiemu czytelnikowi. Szczygieł odwiedza w praskim mieszkaniu siostrzenicę Franza Kafki, która konsekwentnie odmawia wywiadów, przypomina sprawy osób niszczonych przez aparat bezpieczeństwa oraz historię lekarki, specjalistki od leczenia oparzeń, która opiekowała się Janem Palachem, a w wolnych chwilach tłumaczyła angielskie kryminały. Jeden z ostatnich reportaży opowiada o młodym człowieku, który już w XXI wieku powtórzył gest Palacha.

Wspólną osią tych opowieści jest pytanie o cenę pozornie drobnych decyzji: podpisu, występu, milczenia, zmiany nazwiska. Autor pokazuje, jak przypadek splata się z koniecznością i jak pojedynczy wybór potrafi zaważyć na całym życiu. Unika przy tym łatwych ocen. Jego bohaterowie rzadko są jednoznacznie winni albo niewinni, a strach, ambicja i chęć zwykłego życia okazują się motywami równie silnymi jak ideologia.

Charakterystyczny jest styl książki. Szczygieł pisze krótkimi, rytmicznymi akapitami, zestawia dokumenty, wycinki prasowe, anegdoty i rozmowy, często pozwalając, by fakty mówiły same za siebie. Ton bywa ironiczny, czasem groteskowy, co odpowiada czeskiej tradycji literackiej i temu, jak sami Czesi opowiadają o własnej historii. Dla polskiego czytelnika lektura jest także okazją do porównania doświadczeń dwóch sąsiednich społeczeństw, które w tym samym stuleciu przeszły przez podobne systemy, ale reagowały na nie inaczej.

„Gottland” można czytać jako wprowadzenie do najnowszych dziejów Czech, jako zbiór samodzielnych portretów albo jako opowieść o mechanizmach przystosowania, które nie są związane z jednym krajem ani jedną epoką. Książka ukazuje się w serii „Reportaż” Wydawnictwa Czarne; niniejsza edycja jest jej szóstym wydaniem.