Education of Tomorrow. Since education in family to system aspects of education

Anglojęzyczna monografia zbiorowa pod redakcją Kazimierza Denka, Aleksandry Kamińskiej i Piotra Oleśniewicza należy do cyklu publikacji „Education of Tomorrow”, poświęconego przemianom współczesnej edukacji. Tom prowadzi czytelnika od zagadnień wychowania w rodzinie, przez codzienność szkoły i dydaktykę, profilaktykę zdrowotną oraz kształcenie uniwersyteckie, aż po instytucjonalne i systemowe aspekty edukacji. Autorami poszczególnych rozdziałów są badacze z Polski, Czech i Ukrainy, reprezentujący pedagogikę, psychologię, nauki o zdrowiu, kulturę fizyczną oraz nauki prawne.

Całość otwiera wprowadzenie Małgorzaty Cywińskiej poświęcone współczesnej, ponowoczesnej rodzinie, którą autorka określa mianem rodziny ryzyka. Tekst przedstawia rodzinę, która z trudem albo w zniekształcony sposób wypełnia swoje podstawowe funkcje wobec członków. Autorka omawia dwa bieguny współczesnego dzieciństwa: z jednej strony rodziny dotknięte bezrobociem, ubóstwem i patologiami, z drugiej rodziny nastawione na sukces i karierę, w których brakuje czasu, a dzieci poddawane są presji osiągnięć. W takich rodzinach rodzice wypełniają dzieciom grafik licznymi zajęciami dodatkowymi niezależnie od ich upodobań, aby zapewnić im miejsce w najlepszych szkołach, a same dzieci bywają nadmiernie zaopatrywane w dobra materialne. Wskazuje także na rozwody, konflikty, eurosieroctwo, zaniedbanie i samotność dzieci, osłabienie autorytetu rodziców oraz zagrożenie przemocą.

Wśród zagrożeń, z którymi mierzy się współczesna rodzina, wprowadzenie wymienia kryzys relacji prowadzący do rozluźnienia więzi emocjonalnych między rodzicami a dziećmi, rozpad rodziny wskutek rozwodu, konfliktu lub zarobkowej emigracji jednego albo obojga rodziców, zaniedbanie dziecka wynikające z ubóstwa, bezrobocia czy mobilności zawodowej rodziców, a także uzależnienia, osłabienie autorytetu dorosłych, zagubienie w świecie wartości oraz pozbawienie dziecka poczucia bezpieczeństwa, co zaburza kształtowanie się jego osobowości. Niezaspokojone potrzeby wywołują u dzieci frustrację i stres, które przejawiają się lękiem, gniewem, apatią, trudnościami z koncentracją lub agresją wobec rówieśników.

Autorka przywołuje koncepcję dziecka ponadnowoczesnego, opisaną przez niemieckiego socjologa U. Becka, i wylicza jego cechy: konieczność przystosowania się do życia w rodzinie bez jednego lub obojga rodziców, dużą samodzielność rozwijaną między innymi przez udział w obowiązkach domowych, samodzielne planowanie czasu wolnego i zajęć niezależnie od rytmu rodziny, budowanie własnych relacji społecznych oraz rosnący wpływ na przebieg własnej edukacji i biografii. Podkreśla, że taka samodzielność ma zalety, ale niesie też ryzyko osłabienia więzi rodzinnych, utraty tradycyjnych autorytetów i niezaspokojenia potrzeb zdrowotnych, psychicznych, intelektualnych oraz materialnych dziecka. Jako czynniki zwiększające ryzyko krzywdzenia dzieci w rodzinie wskazuje bezrobocie, ubóstwo, trudne warunki społeczno-ekonomiczne, wczesne rodzicielstwo, uzależnienia i nadmierne oczekiwania, które osłabiają jakość rodzicielstwa i nasilają stres. Określenia rodzina ryzyka i rodzina niebezpieczna przejmuje od S. Kawuli, J. Brągiela i A. Janke, a tekst kończy pytaniem, co należy zrobić, aby taka rodzina mogła stać się rodziną witalną, zaspokajającą potrzeby wszystkich swoich członków i dającą im szansę samorealizacji.

Część pierwsza dotyczy zadań rodziny w wychowaniu dzieci i młodzieży. Krystyna Duraj-Nowakowa ujmuje obszar działalności pedagogicznej w perspektywie holistycznej. Joanna Lorenc i Monika Miczka-Pajestka przedstawiają personalistyczne spojrzenie na wychowanie, a Iwona Samborska analizuje indywidualne i społeczne uwarunkowania wartościowania w świecie dziecka. Anna Kowal-Orczykowska zajmuje się ojcostwem i obrazem współczesnego ojca, Teresa Parczewska rozważa, czy dom rodzinny jest dla dziecka rzeczywistym miejscem zamieszkiwania, natomiast Danuta Szeligiewicz-Urban opisuje metodę konferencji grupy rodzinnej stosowaną w pracy z osobami z niepełnosprawnością i ich rodzinami.

Część druga skupia się na edukacji i jej zagrożeniach w szkole jutra. Małgorzata Cywińska pisze o twórczej aktywności słownej dzieci. Karolina Kaliszewska i Teresa Żółkowska podejmują temat edukacji na rzecz różnorodności, a Zenon Jasiński bada postawy nauczycieli wobec Innych oraz edukację międzykulturową. Barbara Grzyb omawia wspólną przestrzeń szkoły integracyjnej. Dorota Domińska-Werbel analizuje związek temperamentu ze sposobami radzenia sobie z konfliktem wśród uczniów gimnazjum, a Izabela Plieth-Kalinowska przedstawia problem agresji wobec dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością w środowisku rówieśniczym.

Część trzecia porusza dydaktyczne aspekty edukacji jutra. Urszula Ordon opisuje nauczyciela wobec zadań edukacyjnych, Aleksandra Kamińska sprawdza, w jaki sposób młodzi ludzie pozyskują informacje ze źródeł internetowych, a Mariusz Przybyła i Sylwia Polcyn rozpatrują edukacyjny kontekst współczesnych gier komputerowych. Dorota Ciechanowska pisze o odpowiedzialności ucznia w procesie uczenia się głębokiego, natomiast Wojciech Wiesner i Bogusław Ogrodnik omawiają rolę modeli w nauczaniu pływania.

Część czwarta jest poświęcona profilaktyce zdrowotnej w edukacji. Mariola Wojciechowska, Monika Szpringer i Justyna Kosecka badają świadomość młodzieży dotyczącą zdrowia i aktywności fizycznej. Piotr Oleśniewicz i Mariusz Sołtysik przedstawiają prawne, organizacyjne i ekonomiczne aspekty turystyki szkolnej w Polsce. Jana Juříková i Robin Havelka zajmują się edukacją żywieniową i nawykami żywieniowymi kobiet w ciąży w Brnie, a zespół w składzie Monika Szpringer, Mariola Wojciechowska, Justyna Kosecka i Ewa Barańska analizuje wiedzę na temat bulimii wśród uczniów szkół ponadgimnazjalnych w Polsce.

Część piąta przedstawia uniwersytet jako instytucję edukacyjną. Małgorzata Kabat opisuje uczelnię jako środowisko kształcenia nauczycieli, Anna Dudak przedstawia studia pedagogiczne w opiniach absolwentów szkół średnich, a Ihor Dobryansky i Vadim Ryzhykov omawiają podejście systemowe w kształceniu specjalistów na poziomie magisterskim. Ewa Kochanowska zajmuje się weryfikacją efektów kształcenia kandydatów na nauczycieli w zakresie kompetencji społecznych, a Katarzyna Czepiel opisuje innowacje w programie praktyk pedagogicznych w Wyższej Szkole Humanitas.

Część szósta dotyczy instytucjonalnych aspektów edukacji. Ihor Dobryansky, Iwan Zymomrya, Lesia Shahala i Rusłana Żowtani rozważają kwestię porozumienia między interesami jednostki, społeczeństwa i państwa, a Marzanna Pogorzelska analizuje reakcje instytucji edukacyjnych na lokalne konflikty o podłożu dyskryminacyjnym. Tom zamyka dział rozmaitości, w którym Mykola Zymomrya, Oleksandra Nimylovych, Władysław Grzeszczuk i Lesia Shahala przedstawiają postacie duchowne i myśl pedagogiczną w Galicji Wschodniej od XIX do początku XX wieku, a Olha Kvasnitska omawia reformę prawnej regulacji działalności budowlanej na Ukrainie.