Dwie drogi. O powstaniu styczniowym

„Dwie drogi” to książka historyczna Pawła Jasienicy poświęcona powstaniu styczniowemu z 1863 roku. Autor analizuje przyczyny wybuchu zrywu, jego przebieg i upadek, a także rozważa argumenty zwolenników i przeciwników podjęcia walki zbrojnej. Jasienica w pełni akceptuje decyzję o rozpoczęciu powstania i opowiada się po stronie obozu Czerwonych, odnosząc wydarzenia tamtej epoki również do późniejszych dziejów Polski.

Książka koncentruje się wokół kilku głównych zagadnień. Pierwszym jest sprawa uwłaszczenia chłopów i przemian w stosunkach własności na wsi; autor polemizuje z przekonaniem, że uwłaszczenie w Królestwie Polskim było zasługą rządu carskiego, i wskazuje na rolę powstańców w tym procesie. Drugim jest rywalizacja dwóch nurtów politycznych, Czerwonych i Białych, oraz jej wpływ na losy zrywu. Trzecim są sylwetki wybitnych postaci epoki.

Szczególne miejsce zajmuje w książce Stefan Bobrowski, jeden z czołowych działaczy Czerwonych, który w pierwszych miesiącach powstania pełnił kluczową rolę w kierowaniu jego władzami i zginął w kwietniu 1863 roku w pojedynku, będącym następstwem politycznych intryg. Jasienica przedstawia go jako postać, bez której organizacja walki mogłaby się nie powieść. Autor dowodzi również, że powstanie wzmocniło polską tożsamość narodową i przygotowało grunt pod odzyskanie niepodległości w 1918 roku.