Dokumenty zbrodni wołyńskiej. Tom 3

Trzeci tom Dokumentów zbrodni wołyńskiej kontynuuje edycję materiałów z tak zwanego Archiwum Szumskiej, przechowywanego w Muzeum – Zamku Tarnowskich w Tarnobrzegu. Publikacja udostępnia badaczom treść ostatniej znanej księgi tego zespołu. Ponieważ źródło nie otrzymało pierwotnie własnej nazwy, redaktorzy umownie określają je jako Księgę brązową.

Część materiału nawiązuje do wcześniejszych tomów. Zawiera wykaz osób zamordowanych podczas zbrodni wołyńskiej, odpowiadający fragmentowi opublikowanemu już w tomie pierwszym. Ponowne umieszczenie danych pozwala odczytać je w kontekście całej Księgi brązowej i zestawić z informacjami o tych, którzy przeżyli.

Najważniejszą nowością jest rozbudowany spis ocalałych z Wołynia oraz województw Małopolski Wschodniej, którzy przybyli do Lwowa w poszukiwaniu schronienia. Ewidencja pokazuje skalę przymusowych migracji i wysiłek podejmowany w warunkach wojny, aby zarejestrować uchodźców, ustalić ich pochodzenie oraz zapewnić podstawową pomoc. To właśnie te zapisy stanowią dominującą część tomu.

Ocalałych kierowano do różnych miejsc na terenie Lwowa: placówek oświatowych, dzielnic mieszkalnych, prywatnych domów i specjalnego obozu dla uchodźców. Osoby wymagające leczenia trafiały do szpitali. W księdze odnotowywano również przyznawane zapomogi rzeczowe oraz finansowe, które miały umożliwić ludziom pozbawionym domów zaspokojenie najpilniejszych potrzeb.

Dokumentacja była prowadzona przez środowisko Komitetu Ziem Wschodnich we Lwowie, w którego ramach działała Urszula Szumska. Zapisy powstawały na bieżąco, w realiach niemieckiej okupacji i masowych zbrodni dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów na polskiej ludności cywilnej. Mimo chaosu oraz zagrożenia ewidencję prowadzono starannie i konsekwentnie.

Księga nie ogranicza się do nazwisk. Zawiera informacje o dalszych losach zarejestrowanych osób: wyjazdach do innych miejscowości na ziemiach polskich, skierowaniach na roboty przymusowe do Niemiec, hospitalizacji, otrzymanym wsparciu, a także zgonach. Takie szczegóły pozwalają śledzić przemieszczanie się uchodźców i rekonstruować sieci pomocy działające we Lwowie.

Dla historyków i genealogów źródło ma szczególną wartość, ponieważ dokumentuje nie tylko śmierć, ale również próbę przetrwania po ucieczce z zagrożonych miejscowości. Zestawienie ofiar z wykazami ocalałych uzupełnia obraz zbrodni o konsekwencje społeczne: rozbicie rodzin, utratę majątku, choroby, migrację i zależność od doraźnego wsparcia.

Publikacja jest edycją źródłową, a nie syntetyczną narracją historyczną. Jej podstawową treść tworzą dokumenty, wykazy i aparat redakcyjny umożliwiający identyfikację osób oraz miejsc. Układ tomu pozwala badaczom weryfikować dane, porównywać zapisy z innymi źródłami i prowadzić dalsze poszukiwania dotyczące konkretnych rodzin.

Tom został opracowany przez Leona Popka, Pawła Sokołowskiego i Tadeusza Zycha, choć formularz wymieniał jedynie dwóch z trzech redaktorów. Publikację przygotowały Instytut Pamięci Narodowej oraz Muzeum – Zamek Tarnowskich w Tarnobrzegu. Dokumenty zbrodni wołyńskiej. Tom 3 zamykają ważny projekt udostępniania Archiwum Szumskiej i stanowią narzędzie dla historyków, regionalistów, genealogów oraz rodzin poszukujących informacji o losach bliskich.