Ciemności kryją ziemię. Kanon literatury polskiej

Akcja „Ciemności kryją ziemię” rozgrywa się w Hiszpanii poddanej władzy inkwizycji. Do Villa-Réal przybywa wielki inkwizytor Tomas Torquemada. Młody dominikanin Diego Manente, który sprzeciwia się metodom Świętego Trybunału, spotyka go i mówi otwarcie o swoich wątpliwościach. Wkrótce zostaje osobistym sekretarzem człowieka, którego działalność dotąd potępiał. Odtąd obserwuje decyzje podejmowane przez inkwizytorów i coraz częściej słyszy uzasadnienia dla działań, które wcześniej uważał za bezprawie.

Bliskość Torquemady i powierzone Diegowi obowiązki stopniowo zmieniają jego sposób myślenia. Zakonnik szuka pewności, a przełożony oferuje mu spójne wyjaśnienie świata oraz miejsce w strukturze władzy. To, co zaczyna się od pragnienia działania zgodnie z sumieniem, prowadzi do podporządkowania własnego osądu doktrynie. Powieść pokazuje tę przemianę poprzez relację mistrza i ucznia, kolejne decyzje Diega oraz los ludzi, których dotykają oskarżenia i wyroki inkwizycji.

Historyczne realia służą tu również opowieści o mechanizmach ideologicznego zniewolenia. W imię obrony wiary instytucja usprawiedliwia przemoc, a posłuszeństwo staje się ważniejsze od rozpoznania krzywdy. Andrzejewski zestawia deklarowane dobro z działaniem aparatu terroru i pyta, jak człowiek może przyjąć cudze przekonania za własne nawet wbrew wcześniejszemu sprzeciwowi. Przemiana Diega nadaje tej historii wymiar osobisty: dotyczy nie tylko polityki i religii, lecz także odpowiedzialności za własne wybory.