Chrystus zatrzymał się w Eboli

„Chrystus zatrzymał się w Eboli” to wspomnieniowa książka Carla Leviego, pochodzącego z Turynu lekarza, malarza i pisarza, wydana po raz pierwszy w 1945 roku. Autor opisuje w niej pobyt na południu Włoch, dokąd w latach 1935–1936 został zesłany przez władze faszystowskie za działalność antyfaszystowską. Przymusowo mieszkał w Lukanii, dzisiejszej Basilicacie: najpierw w Grassano, a potem w Aliano, które w książce nosi nazwę Gagliano. Tekst powstał kilka lat później, w latach 1943–1944, gdy Levi ukrywał się przed niemiecką okupacją i patrzył na czas zesłania z perspektywy człowieka ponownie odciętego od zwykłego życia.

Przybysz z północy trafia do świata, który rządzi się zupełnie innymi prawami niż ten, który znał. Miasteczka są skrajnie ubogie, a codzienne pożywienie chłopów stanowią chleb, oliwa, pomidory i papryka. Wielu mieszkańców umiera na malarię. Ponieważ miejscowi lekarze nie budzą zaufania, ludzie zwracają się o pomoc do Leviego, choć on sam od lat nie praktykował i podejmuje się leczenia z oporami. Autor przygląda się też religijności mieszkańców, w której katolicyzm miesza się z przesądami, zaklęciami i magią, oraz ich poczuciu czasu, odmiennemu od tego, do którego przywykł.

Ważnym tematem książki jest stosunek chłopów do państwa. Mieszkańcy Lukanii czują się odcięci od reszty Włoch i nie oczekują niczego od władzy w Rzymie, a nadzieję wiążą raczej z Ameryką, do której wielu z nich wyemigrowało. Levi krytycznie opisuje marginalizację południa kraju, a zarazem nie kryje fascynacji kulturą, która oparła się nowoczesności. Tytuł pochodzi z powiedzenia miejscowych chłopów: ich zdaniem Chrystus zatrzymał się w Eboli, a więc chrześcijaństwo, historia i cywilizacja nigdy nie dotarły na ich ziemie.

Książka wymyka się prostej klasyfikacji gatunkowej. Łączy cechy reportażu, pamiętnika, studium antropologicznego i powieści, dlatego można ją czytać zarówno jako dokument epoki, jak i opowieść o społeczności, której mentalność i duchowość pozostawały dalekie od nowoczesnego świata. Porusza przy tym problemy, które wykraczają poza Włochy lat trzydziestych XX wieku: biedę, wykluczenie, trudne relacje między obywatelami a rządzącymi i ludzką godność.

W Polsce utwór ukazał się po raz pierwszy kilka lat po wojnie i był wówczas odczytywany przede wszystkim w kluczu ideologicznym. Obecne wydanie poprzedza przedmowa włoskiego pisarza Nicoli Lagioi.