Antyutopia w literaturze Młodej Polski

„Antyutopia w literaturze Młodej Polski” Justyny Miklaszewskiej jest studium literackich wizji społeczeństwa, w którym obietnica lepszego porządku obraca się w swoje przeciwieństwo. Autorka traktuje antyutopię jako narzędzie krytyki współczesności pisarzy: wyolbrzymione obrazy przyszłości i fikcyjne światy pozwalają rozpoznać napięcia obecne w ich epoce. Analiza łączy historię literatury z pytaniami o władzę, jednostkę i społeczne skutki idei uznawanych za postępowe.

Pierwsza część książki przedstawia tradycję myślenia utopijnego od dawnych koncepcji państwa po spory przełomu XIX i XX wieku. Miklaszewska omawia między innymi utopie oświeceniowe, socjalistyczne, tradycjonalistyczne i technologiczne oraz dyskusję o relacji jednostki do zbiorowości. Ten kontekst służy odczytaniu utworów młodopolskich, które nie tylko projektują inny świat, ale też ostrzegają przed skutkami określonych projektów politycznych i społecznych.

Osobne rozdziały dotyczą Jana Lemańskiego, Karola Irzykowskiego i Jerzego Żuławskiego. U Lemańskiego autorka śledzi satyryczne formy krytyki niesprawiedliwości. Przy analizie „Dobrodzieja złodziei” Irzykowskiego i Henryka Mohorta zwraca uwagę na utopijne pomysły oraz ich zderzenie z perspektywą antyutopijną. W twórczości Żuławskiego zestawia marzenie o innym świecie z wizją katastrofy, sięgając do „Na srebrnym Globie” i „Starej Ziemi”. Różne gatunki i sposoby opowiadania prowadzą tu do podobnego pytania: kiedy projekt naprawy społeczeństwa zaczyna zagrażać człowiekowi?

Część rozszerzona przenosi te rozważania ku historii idei i współczesnej filozofii politycznej. Obejmuje katastrofizm, młodopolski anarchizm, krytykę racjonalizmu oraz późniejsze sposoby myślenia o antyutopii. Dzięki temu książka pokazuje ciągłość obaw dotyczących dyktatury, utraty wolności, zaniku wiedzy i kryzysu cywilizacji. To opracowanie dla osób zainteresowanych Młodą Polską, historią utopii i politycznym wymiarem literatury.