Anarchia, państwo i utopia

„Anarchia, państwo i utopia” Roberta Nozicka (1938–2002), w przekładzie Pawła Maciejki, to jedno z najważniejszych dzieł filozofii politycznej XX wieku. Opublikowana w 1974 roku książka była właściwie jedyną pracą autora z tej dziedziny – później, jako profesor Harvardu, Nozick zajmował się przede wszystkim epistemologią i teorią racjonalności.

Z perspektywy libertariańskiej autor przedstawia swoje rozumienie i uzasadnienie państwa. Nawiązuje do Locke’a i Kanta, a przede wszystkim polemizuje z koncepcją sprawiedliwości Johna Rawlsa. Rozwija słynną teorię „państwa minimalnego”, ograniczonego do ochrony obywateli przed przemocą, kradzieżą i oszustwem oraz do egzekwowania umów. Każde państwo o szerszych kompetencjach – twierdzi Nozick – narusza prawa jednostek. Własność nabyta w drodze dobrowolnej wymiany uznaje za sprawiedliwą, nawet jeśli prowadzi ona do nierówności.

W ostatniej części książki autor przedstawia wizję utopii rozumianej jako ramy, w których mogą współistnieć różne wspólnoty, dobrowolnie wybierane przez ludzi o odmiennych wartościach i celach. Wywód, prowadzony żywym językiem i bogaty w przykłady oraz eksperymenty myślowe, sprawia, że książka pozostaje intelektualnie atrakcyjna niezależnie od zmieniających się mód politycznych.

Książka wywarła duży wpływ na debatę o zakresie władzy państwa i była przywoływana przez krytyków państwa opiekuńczego, a zarazem do dziś pozostaje przedmiotem polemik. „Times Literary Supplement” umieścił ją na liście stu najbardziej wpływowych książek XX wieku.