Adam, syn Ozjasza. Adam Michnik w rozmowie z Jarosławem Kurskim

„Adam, syn Ozjasza” to obszerny wywiad rzeka, który z Adamem Michnikiem przeprowadził Jarosław Kurski, dziennikarz od lat związany z „Gazetą Wyborczą”. Rozmówcą jest historyk, publicysta, jeden z najbardziej znanych działaczy opozycji demokratycznej w PRL, więzień polityczny, uczestnik obrad Okrągłego Stołu i wieloletni redaktor naczelny dziennika. Książka nie jest biografią w ścisłym znaczeniu. Kurski deklaruje, że interesowały go przede wszystkim motywacje i sposób myślenia Michnika oraz to, kto go ukształtował.

Z tego powodu rozmowę zorganizowano wokół postaci, a nie według chronologii. Kolejne rozdziały dotyczą ludzi, którzy wpłynęli na Michnika duchowo, politycznie, intelektualnie i moralnie. Są wśród nich pisarze i poeci: Antoni Słonimski, Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, a także Tomasz Mann i Albert Camus. Są myśliciele i redaktorzy: Leszek Kołakowski, Hannah Arendt, Jerzy Giedroyc, Jan Nowak-Jeziorański. Są towarzysze z opozycji i polityki: Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Lech Wałęsa. Osobne miejsce zajmują ludzie Kościoła: Karol Wojtyła, Stefan Wyszyński i ksiądz Jan Zieja.

Najważniejszą postacią tej galerii jest ojciec rozmówcy, Ozjasz Szechter, przedwojenny komunista żydowskiego pochodzenia, później krytyk stalinizmu i uczestnik opozycji. Michnik opowiada o nim i o matce jako o ludziach, w których życiorysach skupiły się główne dramaty polskiego XX wieku: antysemityzm, nacjonalizm i totalitaryzm. Tytuł książki jest w zamyśle hołdem syna dla ojca.

Wywiad nie pomija osób, z powodu których Michnikowi stawiano i nadal stawia się najcięższe zarzuty. Mowa jest o Wojciechu Jaruzelskim, Czesławie Kiszczaku i Jerzym Urbanie, a także o przyrodnim bracie, Stefanie Michniku, sędzim wojskowym z okresu stalinowskiego. Kurski zapewnia, że zadawał w tych sprawach trudne pytania, a rozmówca tłumaczy swoje ówczesne decyzje i wypowiedzi.

Przez pryzmat tych portretów książka opowiada o kilku dekadach polskiej historii: o stalinizmie i PRL, Marcu 1968, narodzinach opozycji lat siedemdziesiątych, Solidarności i stanie wojennym, Okrągłym Stole oraz sporach III Rzeczypospolitej. Ważnym tematem jest idea walki bez przemocy i ocena kompromisu z 1989 roku, którego Michnik konsekwentnie broni. Rozmowa pokazuje też ewolucję jego poglądów, od młodzieńczego, krytycznego wobec Moskwy marksizmu ku pozycjom liberalnym i socjaldemokratycznym.

Michnik pozostaje postacią budzącą silne i sprzeczne oceny. Dla jednych jest symbolem pokojowej drogi do wolności, dla innych, zwłaszcza po prawej stronie sceny politycznej, współautorem porozumienia, które uważają za zbyt łagodne wobec ludzi dawnego systemu. Wywiad przedstawia jego własną wersję wydarzeń i jego argumenty, a prowadzący jest z nim od lat związany zawodowo, o czym czytelnik powinien pamiętać, traktując książkę jako świadectwo jednej ze stron polskich sporów.

Tom ma walor źródłowy: zawiera wspomnienia uczestnika wydarzeń, charakterystyki wielu wybitnych postaci kultury i polityki oraz rozważania o polskiej tradycji intelektualnej. Kurski pisze, że zależało mu na rozmowie opartej na faktach i argumentach, a nie na emocjach, które jego zdaniem dominują dziś w debacie publicznej.

Licząca blisko sześćset stron książka w twardej oprawie jest przeznaczona dla czytelników zainteresowanych najnowszą historią Polski, dziejami opozycji demokratycznej, historią idei i publicystyką polityczną, niezależnie od tego, jak oceniają samego bohatera.